· 

Gastblog Frans van der Eem: Sfumato. Over verbeelden en (laten) kijken

Sfumato. Over verbeelden en (laten) kijken
---------------------------------------------------------
Het is geen nieuws meer dat schrijvers van romans en verhalen veel kunnen leren van de nieuwe generatie makers van TV-series. Schrijver en docent Manon Uphoff maakte haar cursisten bij Editio, waaronder ik, een aantal jaren geleden al attent op de nieuwe verteltechnieken die bijvoorbeeld werden gehanteerd in - toen haar favoriet - de serie Deadwood. De focus ligt daarbij niet meer op ‘het laten zien’, maar op ‘het deelnemen aan het (onderliggende) verhaal’. De kijker erbij betrekken. Manons gelijk is daarna bevestigd door series als o.m. Breaking Bad, Fargo en the Handmaid’s Tale.


Maar ook ’stilstaand beeld’ kan een bron van inspiratie zijn. Niet alleen inhoudelijk, maar vooral ook verhaaltechnisch. Eén blik op het werk van Erwin Olaf, nu in het Rijksmuseum, en je weet wat ik bedoel. Er gaat een wereld voor je open. Waarbij moet worden gezegd, dat dat dan wel de wereld van Erwin Olaf is.


Nee, dan de schilderijen van Edward Hopper. Net zo inspirerend, maar inhoudelijk heel anders. Zijn ‘momentopnames’, verstilde en gestileerde taferelen, zijn veel minder dwingend dan die van Olaf en doen je je afvragen: wat ging hieraan vooraf? En: hoe gaat het nu verder?


Het was Leonardo da Vinci die als eerste kunstenaar uitging van dynamiek in het afgebeelde. Er gaat iets aan vooraf en erna komt ook nog iets. Hij gebruikte de schildertechniek die bekend werd als ‘sfumato’: de omtrekken in een tekening of schilderij zijn wazig en vervloeien met de omgeving. Dit wordt bewerkstelligd door het toepassen van transparante (kleur)lagen, daarmee een beweging in de tijd suggererend.


Ik denk dat schrijvers ook zo te werk moeten gaan. Het in harde lijnen neerzetten van een
momentopname geeft de lezer even duidelijkheid, maar dat is het dan ook. De lezer krijgt geen
enkele kans om zelf het verhaal in of aan te vullen. Het blijft een anekdote. Ook een schrijver van romans en verhalen moet lagen aanbrengen, het beschrevene laten vervloeien met wat eraan vooraf ging en wat nog gaat komen. Hij moet de lezer toegang geven tot het onderliggende verhaal, maar hem daarbij alle mogelijkheden geven tot een eigen invulling.


Het knappe van al die nieuwe TV-series is, dat de beelden op zich dwingend zijn, maar de kijker zelf de contouren van het afgebeelde mag bepalen. Schrijvers die verder willen gaan dan de waan van de (sociale media) dag, mogen dat wat mij betreft ter harte nemen. Betrek de lezer bij je verhaal. Maak van hem een deelnemer.